HISTORIA DRUKU
Historia druku jest dość krótka, gdyż zasadniczo odnosi się ona do sposobu nanoszenia obrazu metodą odbicia go z formy drukowej na podłoże drukowe za pomocą farby drukowej, a w historii rozwoju ludzkości długo nie było takiego tworzywa, które nadawałoby się do w miarę precyzyjnego przyjmowania szybkoschnącej farby.
Pierwszym takim podłożem był dopiero papier wynaleziony w Chinach około w roku 105. Dzięki niemu rozwinął się w estampaż, czyli technika masowego wykonywania odbitek z napisów wyrytych w kamieniu.
Pierwszym przedmiotem w pełni zasługującym na miano wyrobu poligraficznego, o którym dzisiaj wiemy, jest odbitka drzeworytnicza wyprodukowana w Chinach kilkaset lat później. Od tego czasu można mówić o poligrafii w pełnym tego słowa znaczeniu, czyli o wydajnym powielaniu treści – zarówno graficznych, jak i tekstowych.
Dyskusyjne jest przeniesienie początków poligrafii wstecz, kiedy to, co prawda, również odbijano obrazy za pomocą środków barwiących, ale robiono to na tkaninach i jedynie w celu zdobienia materiału, a nie dla utrwalania na nim informacji. Natomiast jeszcze wcześniejsza jest historia powielania tekstu i obrazu metodami ręcznymi - czyli kopiowania za pomocą pisania, rysowania i malowania, jak również kopiowania poprzez odciśnięcie kształtu w miękkim materiale, lub wypalenia wzoru za pomocą odciśnięcia formy rozgrzanej do odpowiednio wysokiej temperatury.
Tak więc niezależny rozwój formy do odbijania, środka barwiącego i podłoża odbywał się już dużo wcześniej, a technik tych było wiele, jednak połączenie ich razem w poligrafię, nastąpiło raptem tylko półtora tysiąca lat temu. O wiele starsze są takie wynalazki jak stempel, pismo czy książka. Jednak układając kalendarium historii druku wypada wspomnieć o najważniejszych osiągnięciach cywilizacji, które wpłynęły na rozwój wynalazków, których zwieńczeniem stał się druk.
KALENDARIUM
Babilon, Egipt - stemple służące do powielania wzorów metodą wytłaczania ich w glinianych tabliczkach, przed ich wypaleniem wynalazek papirusu; stemple trafiły z Bliskiego Wschodu do Chin, gdzie mogły liczyć nawet kilkaset znaków.
Chiny, dynastia Zhou, ok. VII w p.n.e. - do odlewania brązów, na których umieszczano napisy, używano już pojedynczych “ruchomych” czcionek
Grecja - odbijanie barwnych wzorów na tkaninie II w. p.n.e., Bliski Wschód - wynalazek pergaminu.
Chiny, 105 r. - Cai Lun wynajduje papier czerpany, wyciskany na sicie, wytworzony z łyka drzewa morwowego i wodnej zawiesiny rozdrobnionej i zmielonej kory; współczesne wykopaliska dowodzą jednak, że wynalazek papieru może być co najmniej o 100 lat starszy. Papier zostaje użyty do estampażu (m.in. kopiowania tekstów religijnych). Pierwsze papiernie pojawiają się w Polsce w XV w. Wytwarzany w nich papier powstaje ze szmat lnianych. Ze względu na technologię produkcji nazywamy go papierem czerpanym. Jego cechą charakterystyczną są widoczne pod światło poziome, gęsto “tkane” prążki, nazywane żeberkami (stąd także nazwa papier żeberkowy) oraz pojedyncze pionowe, występujące co kilka centymetrów linie, tzw. kresy. Niektóre karty papierowe tego typu zawierają również znaki wodne (tzw. filigrany), czyli herby pozwalające identyfikować papiernie.
VII w., Chiny - pierwsze druki drzeworytnicze na papierze;
VIII w., Daleki Wschód - najstarszy drukowany tekst na świecie to buddyjski zwój z zaklęciami, datowany na 704-751 rok. Odkryto go w 1966 roku w świątyni w Pulguk-sa w Kyongju w Korei. Druk trafił również do Japonii, gdzie pewną buddyjska sutrę z koreańskiego zwoju wydrukowano w 764 w milionie egzemplarzy.
IX w. - Za pierwszą wydrukowaną w całości książkę uważa się Sutrę Diamentową z 868 r. Jest to chińskie tłumaczenie sanskryckiego tekstu. Zwój ma 17,5 stopy długości i 10 cali szerokości. Odkrył go w 1907 roku Aurel Stein. Jest przechowywany w British Museum. Zwykłe książki osiągały już wówczas ogromne nakłady. W latach 847-851 wydrukowano kilkaset tys. egz. biografii alchemika Liu Honga. Masowo drukowano również kalendarze. Swoje wiersze drukowali poeci.
X w., Korea, za dynastii Korio powstaje pierwsza instytucja państwowa zajmująca się sprawami drukowania, nosi nazwę Pissesse - w Korei panuje wtedy druk z form drewnianych, aczkolwiek mniej udane próby miały już wcześniej miejsce z form kamiennych i miedzianych; Chiński uczony He Ning (898-955) po 22 latach pracy wydaje w 953 roku 130 tomową edycję konfucjańskiej klasyki.
1041 - chiński kowal Pi Sheng wynajduje czcionkę ruchomą dla pojedynczych znaków. Wykonuje ją z wypalanej gliny. Wydarzenie opisał w 1086 r. uczony Shen Gua, który opisał, że wynalazca wyciął w glinie znaki cienkie jak krawędź monety. [...] Osobne czcionki wypalił w ogniu, żeby stały się twarde. Tani papier dociera do Europy wypierając drogi pergamin. Pierwsza europejska papiernia została założona ok. 1100 r. przez Arabów na Sycylii
1107 - W Chinach wynaleziono druk kolorowy - wydrukowano trójkolorowe papierowe banknoty, żeby je zabezpieczyć przed kopiowaniem.
XIII w. - w Chinach zaczęto używać czcionek drewnianych; uważa się druk wędrował do Europy przez Sinkiang i Persję, gdzie w 1294 r. wydrukowano w Tebrizie papierowe pieniądze chińską metodą (nazywano je nawet po chińsku - chao). Swoją rolę w rozprzestrzenieniu się druku odegrali zapewne Mongołowie. Obcność papieru w Europie przyśpieszyła rozwój druku ksylograficznego (drzeworytniczego), w kolejnych wiekach powielano tą metodą inicjały i ornamenty, zaś najstarsze odbitki ksylograficzne całych stron zachowane do dzisiaj pochodzą z 1418 r. (tzw. Madonna Brukselska), oraz 1423 (wizerunek św. Krzysztofa z krótkim opisem). Wynalazek druku w Europie dokonał się niezależnie i poprzedzony był również stosowaniem drzeworytniczych technik powielania tekstów. Drzeworyt to technika druku wypukłego, w której matrycę zrobiono z drewna. Na dobrze wypolerowanej i zamalowanej białym gruntem desce z drzewa gruszy, jabłoni lub buka wykonuje się piórkiem lub grafitem rysunek. Za pomocą nożyka i dłuta usuwa się drewno z niezarysowanych przestrzeni pomiędzy liniami. Tamponem, pędzlem lub wałkiem nanosi się farbę na pozostałe wypukłe elementy klocka, które odbijają rysunek na papierze. Ze względu na sposób cięcia deski z pnia, dzieli się na drzeworyt wzdłużny (sumikowy) lub drzeworyt sztorcowy (poprzeczny). W przypadku tego ostatniego, deskę tnie się z twardego pnia bukszpanu. Jej charakterystyczne drobne słoje pozwalają modelować za pomocą małych dłutek delikatne cienie i półtony obiektu. Techniką tą posługiwał się np. znany ilustrator G. Dore. Książki ksylograficzne, których karty były cięte z jednego klocka pojawiły się w latach 1400-1425. W ilustracji książkowej drzeworyt dominował przez cały wiek XV i XVI. W wieku XVII i XVIII wyparty został przez miedzioryt i dopiero w XIX w. przeżył renesans dzięki Th. Bewickowi, który ok. 1790 opracował metodę drzeworytu sztorcowego, uzyskując finezyjną grę światłocienia. W Polsce d. był szeroko stosowany w XVI w. (sygnet krakowskiego drukarza K. Hochfedera uznaje się za najstarszy drzeworyt). W XVII i XVIII w. występował jedynie w ilustracjach literatury mieszczańskiej i ludowej.
XV w. (początek), Korea - pierwsze czcionki metalowe, złoty okres drukarstwa koreańskiego
XV w., Europa - duch reformacji gwałtownie zwiększa zapotrzebowanie na słowo pisane, równolegle w kilku krajach europejskich ma miejsce wynalazek ruchomej (a raczej wymiennej) czcionki, największy sukces odnosi. Ponad 500 lat temu (1445) Johannes Gensfleisch, zwany również Gutenberg, zrewolucjonizował druk książek i wynalazł nową metodę druku. Najstarszym drukiem ruchomej czcionki w Europie jest jedyna zachowana kopia dziewięciu stron niemieckiego tekstu z kalendarzem, wydrukowanego przez Gutenberga w Moguncji prawdopodobnie w 1454 roku. Najbardziej znanym wydaniem jest jednak, uznawana za dzieło pionierskie, 42-wierszowa Biblia Gutenberga. Ma ona objętość 643 kartek, nakład wynosił prawdopodobnie około 165 egzemplarzy. Z zachowanych do dziś 48 sztuk, część mistrz wydrukował na papierze, a część na pergaminie. Gutenberg jest wynalazcą aparatu do odlewania czcionek z wymiennych matryc oraz prasy drukarskiej, jego pierwszy drukowany krój pisma zaskakuje nawet dziś dojrzałością typograficzną. Za wynalazcę europejskiej wersji czcionki, wpierw drewnianej, potem metalowej, uchodzi Holender Laurens Janszoon Coster, prowadzący swoją działalność w holenderskim mieście Harlem w początkach XV w., a więc na ok. 20 lat wcześniej niż Gutenberg w Moguncji. Jednak jako wynalazcy czcionki w Europie wymieniani są również: Jan Brito (Brugia, Belgia), Pamphilo Castaldi (Feltre, Włochy) oraz Prokop Waldfogel - czeski złotnik działający w Awinion (Francja). Trzeba nadmienić, iż tworzenie składu trwało nawet kilka miesięcy, ale i tak proces trwał krócej i był tańszy od przepisywania ręcznego lub druku blokowego. Przy prasie pracowano w duecie: jedna osoba obsługiwała prasę i rozprowadzała farbę, druga nakładała i zdejmowała papier. Najstarsze druki, zwane inkunabułami, miały wygląd pisma ręcznego, a wszelkie ozdoby takie jak ilustracje, nagłówki i inicjały domalowywano ręcznie.
Pierwsze drukarnie na ziemiach polskich były zakładane przez wędrownych drukarzy niepolskiego pochodzenia i działały krótko. Pierwszym drukarzem działającym na terenie Polski był bawarski czeladnik K. Straube, który w klasztorze Bernardynów na krakowskim Stradomiu wydrukował łaciński kalendarz astronomiczny na rok 1474. Rok później wrocławski drukarz K. Elyan wydrukował pierwsze polskie teksty - słowa trzech modlitw. W XV-wiecznej Polsce ośrodkami druku mogły pochwalić się także Gdańsk i Chełmno. Pierwszą książkę w języku polskim wydrukował w 1508 w Krakowie niemiecki drukarz K. Hochfeder. W II połowie XVI w. w Krakowie działało 12 drukarni, które silnie przyczyniły się do upowszechnienia w Polsce idei humanizmu i rozwoju języka polskiego. Poziom ówczesnych wydawnictw krakowskich druków był wysoki, porównywalny z europejskimi. Pod koniec XVI w. na ziemiach Rzeczypospolitej istniało około 55 drukarni w 24 miejscowościach. Nie zaspokajały one jednak potrzeb rynku i wielu wybitnych autorów polskich drukowało za granicą, głównie po łacinie. Łącznie w Polsce do końca XVI w. wydano około 7200 pozycji. Średni nakład tytułu wynosił 500 egzemplarzy, wyjątkowo kilka tysięcy. Ogólny nakład wszystkich książek wydrukowanych w XVI w. na ziemiach polskich oblicza się na ok. 3,5 mln egzemplarzy. Z reguły zyski ze sprzedaży nie pokrywały kosztów nakładu, stąd powszechne na książkach dedykacje dla sponsorującego możnowładcy. Zaostrzenie cenzury kościelnej, w połączeniu z wojnami i pogarszającą się sytuacją ekonomiczną doprowadziły stopniowo w połowie XVII w. do regresu drukarstwa i obniżenia poziomu książki. Sytuacja ta utrzymała się aż do epoki stanisławowskiej. Polskie drukarstwo czasów saskich cechował lichy papier, wytarte czcionki, niechlujna ortografia i brak korekty.
W liczącej około 90 tys. mieszkańców Warszawie w II połowie XVIII w. działało 11 drukarni. Do poprawy szaty zewnętrznej i czytelności przyczynił się import czcionek z zagranicy, a z czasem powstanie miejscowych odlewni czcionek. Drukarska produkcja w Polsce w XV- XVIII w. była znacząco mniejsza niż w Anglii, Niemczech czy Francji, ale też nieporównanie większa od liczby druków czeskich i ruskich. Ówczesne drukarnie w Polsce szybko wprowadzały nowe wynalazki drukarskie: szybkobieżne maszyny płaskie, maszyny rotacyjne, stereotypię i litografię.
Rewolucję w produkcji papieru stanowi wprowadzenie w 1799 r. maszyny papierniczej (tzw. maszyny z ciągłym sitem), która wyeliminowała ręczne czerpanie papieru. Papier powstający maszynowo traci ww. cechy. Pierwszą maszynę papierniczą w Polsce zainstalowano w roku 1836 w Jeziornej. W latach 1836-1865 produkowano w Polsce papier dawnym sposobem czerpanym oraz maszynowo; po roku 1865 produkcję zdominowały maszyny (z wyjątkiem produkcji do celów bibliofilskich). Wraz z maszyną papierniczą wkroczył nowy surowiec – celuloza, który w krótkim czasie wyeliminował produkcję opartą o materiały z lnu.
W 1814 roku dziennik The Times of London wprowadził pierwszą parową prasę drukarską.
Litografia to metoda, w której wszystkie elementy formy (drukujące i niedrukujące) leżą w jednej płaszczyźnie. Drukujące elementy kamienia litograficznego (wapień) są zatłuszczone (w miejscach wykonanego tłustą kredką litograficzną rysunku) i dlatego łatwo przyjmują tłustą farbę drukarską. Pozostałe elementy kamienia litograficznego, zwilżone wodą lub trwale zabezpieczone kwasami, które tworzą z zawartym w kamieniu węglanem wapniowym nie łączące się z tłuszczami sole, nie przyjmują farby i wychodzą w druku jako miejsca niezadrukowane. Litografia została wynaleziona w 1796 roku przez Alojzego Senefeldera i szybko stała się najpopularniejszą techniką ilustracyjną XIX wieku. Kompletny jej wykład dał S. w Vollstandiges Lehrbuch der Steindruckerey, Munchen 1818. Do Polski wprowadził litografię Jan Siestrzyński - autor O litografii (napisanej ok. 1821, wydanej dopiero w 1928 jako nr 9 “Biblioteki Zawodowej Graficznej”) - który zainteresował się nową techniką, studiując medycynę w Wiedniu. Korzystając z pomocy Aleksandra Chodkiewicza, Siestrzyński zainstalował w jego pałacu w lutym 1818 pierwszą prasę litograficzną w Polsce. W 1819 uruchomiono kolejne - w Instytucie Głuchoniemych oraz w Pałacu Prymasowskim dla potrzeb biura topograficznego. W latach 1819-1824 powstawały następne zakłady litograficzne (np. Letrone’a, Instytutu Szkolnego, Knusmanna), których liczba w 1826 wzrosła do 11. Z wczesnych polskich druków litograficznych o tematyce przyrodniczej warto wymienić Zbiór widoków cenniejszych ogrodów w Polszcze, wyd. w latach 1825-27, zawierający 44 litografie z drukarni J. Pillera oraz tekst profesora botaniki A. Zawadzkiego. W 1847 opatentowano rotacyjną maszynę drukarską. W drugiej połowie XIX wieku nastąpił przełom w technice składu. W 1884 wynaleziono linotyp - mechaniczne urządzenie do składania czcionek, trzy lata później wprowadzono monotyp. Monotyp - w czasach tradycyjnego zecerstwa była to poligraficzna maszyna odlewnicza służąca do składu tekstu poprzez automatyczne odlewanie go w postaci pojedynczych czcionek, ułożonych w takiej kolejności, jak w tekście. Metoda ta była znacznie szybsza od ręcznego składania tekstu z czcionek gotowych, aczkolwiek dalsze łamanie tekstu w kolumnach nadal było niezbyt wygodne z powodu dużej liczby elementów. Monotyp był jednak bardzo dobrym rozwiązaniem do składu tekstów trudnych, np. tabel, równań matematycznych, wzorów fizycznych itp. Obsługa tej maszyny odbywała się za pomocą pulpitu podobnego do maszyny do pisania. Maszyną podobną do monotypu, ale odlewającą od razu całe wiersze tekstu był linotyp. Monotyp wynalazł amerykański urzędnik Tolbert Lanston w 1897 r.
Linotyp (ang. line of type) - urządzenie do maszynowego składu tekstów, skonstruowane w 1885 roku przez amerykańskiego zegarmistrza Ottomara Mergenthalera. Było pierwszym urządzeniem do zmechanizowanego składu tekstu. Linotyp zbudowany jest z trzech podstawowych zespołów, pracujących jednocześnie. Są to: zespół składający, zespół odlewający i zespół rozbierający. Urządzenie działa przy wykorzystaniu matryc mosiężnych i klinów stalowych. Wiersze linotypowe odlewane są ze stopu linotypowego o temperaturze topnienia ok. 250 °C. Linotyp sterowany jest klawiaturą: naciśnięcie odpowiedniego klawisza powoduje wybranie żądanej litery. Gdy już ustawiony jest cały wiersz liter, następuje jego odlew, po którym czcionki wracają do zasobnika. Maszyną o podobnym działaniu jest monotyp. Zalety urządzenia to: szybkość składu, łatwy montaż i łamanie tekstu z gotowych wierszy. Wady: trudność w korekcie (konieczność odlewu całych poprawionych wierszy), hałas przy pracy (spadające matryce) i wysoce szkodliwe opary ołowiu.
1892 - Adolf Scheufelen, wynalazek papieru powlekanego (powłoka z kaolinu i kazeiny).
Powstałe w Warszawie 1897 Zakłady Graficzne B. Wierzbicki i Sp. posiadały wyspecjalizowane działy chemigrafii (gdzie wykonywano także rastry do produkcji klisz siatkowych), litografii, typografii i offsetu. U progu XX w. głównym ośrodkiem drukarstwa polskiego były Warszawa, gdzie funkcjonowało 77 drukarni, Lwów i Kraków. W tych trzech miastach ukazywało się około 75% wszystkich polskich druków. W okresie międzywojennym zdecydowany prym wiodła nadal Warszawa, gdzie mieściła się blisko połowa wszystkich polskich drukarni i pracowało ponad 36% osób zatrudnionych w drukarstwie. W sumie u schyłku lat 30. działało w Polsce ponad 4600 drukarni, z których jednak tylko kilkanaście zatrudniało powyżej 100 osób. Większość stanowiły małe, słabo wyposażone warsztaty rzemieślnicze wykonujące druki akcydensowe na potrzeby handlu.
W 1904 powstała pierwsza maszyna offsetowa. Offset to rodzaj pośredniego druku płaskiego, gdyż w procesie technologicznym farba z płyty zostaje przeniesiona najpierw na powłokę gumową a dopiero z niej na papier; pozwala na szybkie i łatwe zadrukowanie wszystkich – nawet tanich – gatunków papieru
lata 80. XX wieku - przeniesienie metod przygotowania do druku z zecerstwa do DTP